Mange av fedrane, til dømes heilage Serafim av Sarov, heilage Siluan av Athos, fader Sofrony, men også heilage Antonius den store lærer dette: Det fremste teiknet på om me har framgang på vegen mot frelse eller ikkje, er korleis me er mot andre. Dersom me viser godleik, audmjukheit, kjærleik, glede og tilgjeving mot andre, så syner det klart at me let Den Heilage Ande i oss få styra over oss og forandra oss. Men dersom me konstant er fylte av bitterheit, sinne og ei kritisk og utilgivande ånd – dersom me ikkje behandlar andre som skapte i Guds bilete, så står me Den Heilage Ande i mot, og har ikkje framgang på vegen mot frelse.

Fader James Early

Det er ein passasje i boka «Ei pilgrimsreise til Dzhvari» der ei mor og sonen hennar dreg på pilgrimsferd til eit kloster i Georgia. Kvinna er oppvakt og intelligent, og ein relativt nyomvendt ortodoks kristen (frå å ha vore vantru). I ein samtale med abbeden spør ho nokre spørsmål om ein passasje i ei bok av Maximus bekjennaren.Abbeden svarar uroleg: «Har du lese i fedrane?» Ho svarar bekreftande på dette. Han er bekymra for at ho kan ha skada seg ved dette. «Du bør aldri lesa fleire timar på ein dag enn du ber», er hans oppfordring.

Han er uroleg for at ho kan koma til å verta ubalansert – der kunnskapen som fyller sinnet hennar veg tyngre enn kunnskapen som fins i hjarta hennar. Slik kunnskap oppnådd utan askese (bøn, faste, omvending etc) er den kunnskapen som St. Paulus åtvarar mot når seier «Kunnskap blæs opp» (gjer oss stolte). Det er på inga måte ei fering av uvitenheit, men heller ei djupare diagnose av kva form for uvitenheit som forgiftar våre sjeler.

Eg har kjent briljante menn og kvinner, med grader frå ulike prestisjetunge institusjonar, ja, med grader i ulike kristne spesialfelt, som har hatt mindre kunnskap om Gud enn min gjennomsnittlege katekumen. Nettopp «kunnskapen» desse åtte reduserte sjansen deira for å oppdaga si eiga uvitenheit og koma til kunnskap om sanninga. Igjen, kunnskap som ikkje er i følge med askese er farleg – uansett om det dreier seg om kunnskap av akademisk eller mystisk art. Me kan ikkje kjenna Gud og samtidig ikkje likna på Han til ein viss grad. Det å verta forandra til Hans bilete er i seg sjølv eit resultat av sann kunnskap. Dette er årsaken til at skriftene seier «på fruktene skal du kjenna dei» Dersom nokon påstår å ha kunnskap om Gud, men ikkje lever i samsvar med Kristi bod, så veit me at det me høyrer stort sett er bedrag.

Så kva skal me gjera?

Først av alt så burde me be, fasta, omvenda oss frå våre synder, søka å tilgi våre fiendar, og gjera godt mot alle som er rundt oss. Desse er klare påbod i skrifta. Gjer me det, vil Gud gi oss nåde og forandra hjarto våre, slik at me får sann viten. Fedrene sine skrifter er stort sett skrive av heilage menneske. Me vil ikkje greia å forstå dei utan at me sjølv prøver å verta heilage. Alt dette, sjølvsagt, tek tid og er vanskeleg. Men me snakkar då om røyndomen og vår frelse – ikkje berre å få tilgang til endå meir informasjon. Les meir her.

Fader Stephen Freeman

Den ortodoks kristne bioetikaren, filosofiprofessoren og forfattaren Tristram Engelhardt kjem med mange interessante tankar i dette intervjuet, som har fått tittelen “Å leva i ruinane av kristendommen”. Kva skjedde med den opphavelege kristendommen, og korleis vestkyrkja fekk så mange rare og nye lærer, er blant spørsmåla som vert tekne opp.

“Eg tenkjer på meg sjølv som vestleg ortodoks. Ortodoks kristendom har begge lungene inntakt sidan han har både austleg og vestleg ritus. Det som gjer ortodoks kristendom så ulik frå andre formar for kristendom, er at han lever i tankesettet frå dei heilage fedrane. Som ortodokse kristne kunne me gått rett inn i ei preike frå ein av fedrane frå oldkyrkja og alt ville gi fullgod meining. Det er ikkje lenger tilfellet med dei andre vestlege formane for kristendom. Der er ei framandgjering frå kyrkja sitt opprinnelege tankesett.

Kristendommen i dei fyrste tusen åra forstod at teologar er folk som kjenner Gud, ikkje dei som har mest teoretisk kunnskap om han. Og den endringa av kva det vil seia å vera teolog var det som la grunnlaget for dei unike nyvinningane i vestleg kristendom frå 1100-talet og framover. Ideen om at ein kan tenkja seg fram til kven Gud er.

(…)

I NT står det ikkje “gå ut i all verda og argumenter godt”, men omvend verda. Korleis gjer ein det? Ein kan berre omvenda verda dersom ein fyrst omvender seg sjølv. Berre slik kan me forandra verda. Det var slik dei kristne brakte det romerske imperiet som hedensk politisk struktur, til sin avslutning. Dei bad. Dei vart martyrar. Løysinga er, som i all tradisjonell kristendom, – ikkje eit sett filosofiske argument, det er eit syn som utviklar seg i vest og som definerer vestleg kristendom – det er at eg opphøyrer å elska meg sjølv, og elskar Gud av all mi makt, av heile hjarta og av alt mitt vit. Dersom eg gjer det vil eg forandra meg sjølv, og menneske rundt meg vil verta frelst.”

No er også del to av intervjuet tilgjengeleg.

Eg har omsett til norsk ein podcast frå Ancient Faith Radio, ved doktor i ortodoks teologi Peter C Bouteneff, om korleis ein kan dela evangeliet med andre, og forsvara det (apologetikk). Og det i ei tid der så mange har vorte desillusjonert av kristendommen, og vendt seg bort. Eit av visdomsorda hans er at kristne må gjenvinna tilliten, før me kan seia eit einaste ord. Me må visa oss sjølv som lyttande menneske. Me må demonstrera til folk at me faktisk høyrer spørsmåla slik dei vert stilt. Og at me er berørt av den same smerta som folk som er desillusjonert av religionen. Gjengitt med løyve frå forfattaren.

«I Peters fyrste brev kapittel, 15 – 16. står det: «Ver alltid budde til å forsvara dykk for kvar ein som krev dykk til rekneskap for den vona som bur i dykk! Men gjer det audmjukt og med age, med di de har eit godt samvit, så dei som lastar dykkar ferd i Kristus, må verta til skammar i det dei baktalar dykk for, som om de var ugjerningsmenn.»

Det greske ordet for forsvar her er ‘apologia’ , og det greske ordet for rekneskap er ‘logos’. Desse to orda er beslekta. Å gi den rasjonelle årsaka til håpet som er i oss. Så i dag er det eit godt høve til å snakka om den rasjonelle bakgrunnen for trua vår. Gjer det audmjukt og med age, står det, så dette er eit høve til å reflektera over kva det betyr. Apologetikk vil bety ulike ting til oss ulike menneske, avhengig av kor me er i livet, kven me er, kva karrière me har, personlegdomane våre og kva menneske Gud plasserer i vår veg kvar dag.

Det imperativet me har til å seia noko om trua vår, gi vitnesbyrd om det håpet som er i oss, å seia noko om Kristus – krossfesta og oppstanden – kjem til å manifestera seg på mange ulike måtar. I samtalar med kollegaer, eller vener, eller høve enkelte av oss vil få til å tala til eit vidare publikum. Kanskje ved å skriva eit brev til lokalavisa. Gi ein eller annan form for offentleg vitnesbyrd, det eksisterer sjølvsagt også.

Så det fyrste steget er verta merksam på dei mogelegheitene, i det dei oppstår. Til å vera klar for dei, til å vera på utkikk for dei. Personleg er ikkje eg typen til å forkynna evangeliet på gatehjørnet. Til dei som måtte gå forbi. Sjølv om det så avgjort er ein gyldig teneste som har tolt tidens prøve. Det gjeld for dei som er kalla til det. Ut frå mine eigne begrensingar eller at eg er sky, eller av betre og meir høgverdige årsakar – likar eg å venta til eg vert spurt før eg seier noko. For meg er det å vera merksam på opningar til å kunna gi folk ei større forståing av det håpet som er i oss.

For sjølv om samfunnet vårt på mange vis er stengt av mot Gud, og spesielt til hans Kristus, har me også alle lagt merke til ei gjennomsyrande søking – i nesten alle menneske – til ei høgare forteljing, ei djupare meining, ein søking til å finna sanninga. Og til og med ei søking etter disiplinen, personleg, indre disiplin som kjem av å møta den sanninga. Veit du?

Steg to er å verkeleg lytta til den personen eller det publikummet du har framfor deg. Dette kjem før me uttalar eit einaste ord. Lytt fyrst. Høyr verkeleg den andre personen. Berre då har me håp om å tala det rette ordet, i den rette tida, til den spesielle personen framfor oss. Apologetikk er eit pastoralt kall. Viss me med pastoralt meiner å lytta før me snakkar. Kanskje det er det det tyder når Paulus manar oss til å forsvara trua audmjukt og med age. Age mot Gud, men også mot det andre mennesket. Eit menneske som Gud har plassert framfor deg. Og som Gud elskar, kor dei måtte vera, og kven dei måtte vera.

Men det å vera merksam og lyttande forutset to andre faktorar. Ein av dei er å vita kven du sjølv er. I alle fall må du vera på veg til å vita kven du er. Gjennom refleksjon, ærleg kontemplasjon, forhold til andre menneske, inkludert med din åndelege far eller mor, må me vera på veg mot å kjenna oss sjølve. Det inneber å kjenna våre begrensingar, og våre gåver. Den andre forutsetningen er at du kjenner evangeliet. Eller vera på veg mot å kjenna evangeliet. Det gjer me ved å lesa i Skrifta. Og spesifikt ved å lesa dei i konteksten av kyrkja, fellesskapet som skriftene oppstod i utgangspunktet. Ikkje alle treng vera teologistudent, eller oppnå full innsikt i teologisk terminologi og alt det. Men alle som set seg føre å gi vitnesbyrd om det håpet me har i oss burde vera opptatt med tankefull, reflekterande og bønefull lesing av det skriftlege Ordet. Som inneheld formuleringa av det håpet som er i oss, ikkje sant?

Men lat oss gå tilbake til lyttinga. Og sjå på kva slags menneske me kan koma i snakk med. Nokre av dei vil vera kristne frå før. Ortodokse kristne for den saks skuld. Og mellom desse er det ein stor variasjon av menneske som – ikkje ulikt oss sjølve – søkjer måtar å koma djupare inn i evangeliet. Eller kanskje dei IKKJE søkjer etter måtar å koma djupare inn i evangeliet, men ikkje desto mindre treng å gjera nettopp det. Så du har mange folk som enten «veit alt» eller trur dei veit alt, men har ikkje noko særleg interesse av å få vita meir enn dei veit. Og du må spørra, kva er inngangsporten til eit slikt menneske?

Kristen apologetikk gjeld også, kanskje meir presserande, til dei som ikkje er i kyrkja i det heile. Det store fleirtalet av folk me møter vil vera dei som ikkje er dedikert til Den ortodokse kyrkja eller noko kyrkje. Dei vil ikkje ein gong ha tenkt tanken. Slike folk vil kanskje sjå seg sjølv som svært åndelege. Og dei seier: «Eg ber. Eg er ein åndeleg person. Men eg likar rett og slett ikkje kyrkja». Dei vil kanskje også vera veldig sinte på religion, og den kristne kyrkja spesielt. Dei har kanskje til og med gode grunnar til å vera sinte. Lat oss tenkja på nokre av spørsmåla ein kan få frå denne gruppa menneske. Veldig vanlege spørsmål, og veldig forståelege spørsmål: viss det finst ein Gud, kvifor tillet han vondskap og liding. Eller: «Kvifor er du i mot forsking på stamceller? Forsking på stamceller kan kurera tallause sjukdomar – kva er problemet ditt?» Eller: «Det finst jo ingen Gud. Har du ikkje lest Dawkins «Gud. En vrangforestilling»? Slutt å bekymra deg, og nyt livet!» Så når du møter denne store sektoren av det ikkjekristne samfunnet, kan du ikkje berre brusa inn med slagord som «omvend deg». Det vil ikkje føra fram.

Lat oss ta eit anna døme. Viss ein del av det me forkynner er ein bodskap mot abort, korleis skal ein gå fram då? For sjølv om me går ut frå at alle har eit slags moralsk kompass, alle er samde om at ein ikkje skal drepa, stela, lyga, driva hor – så kan du ikkje anta at dei vil ha det same innebygde teologiske kompasset som me har. Du kan ikkje anta at deira kompass er stilt inn mot den samme magnetpolen som vårt er. Så i Amerika vil ei stor mengd menneske ikkje sjå det ufødte livet som fullt ut menneskeleg liv. Og fram til dei gjer det, må me gjera mykje meir enn å gå med plakatar der det står «abort er drap». Me må gjera meir som faktisk hever folk sin kunnskap om kva liv er. Og kvifor det allereie er menneskeleg i mors liv.

Og før spørsmålet om abort ligg eit anna spørsmål. Det handlar om sex og seksualetikk. Sjølv om alle oss ortodokse kristne kan einast om at den rette konteksten for sex er eit evig, monogamt, heteroseksuelt ekteskap i kyrkja må me innsjå kor få folk det er som deler desse kriteriene som me har. For folk flest er det ganske enkelt for vanskeleg å halda seg til desse krava, i denne tidsalderen. Det verkar ikkje ein gong fornuftig for dei, det samstemmer ikkje med erfaringane deira, særleg når berre ein minoritet av dei gifte forblir gifte livet ut.

Så dette er berre døme på at me må vita kven me snakkar til, og kva slags samfunn me snakkar til. Og me må gjera orda våre slik at dei vert høyrde av folk – der dei befinn seg. Det tyder ikkje at me vil at folk skal forbli der dei er, me vil jo ta folk til det neste steget framover. Men fyrst må me leggja eit visst grunnlag. Dette grunnlaget kan vera teologisk; kva vil det seia å vera menneske i Guds bilete, kva kan det bety? Me kan også snakka om det vitskaplege nivået, og stilla spørsmål om livets opphav. Korleis oppstod det menneskelege livet? Det finst ulike tankar om det sjølv innan vitskapen.

Me kan også gå inn på eit praktisk eller psykologisk nivå. Snakka om kva sex eigentleg handlar om, at det å ha sex også inneber at ein vert sårbar. Og kvifor det bør tilhøyra den trygge atmosfæra i ekteskapet. Dette er måtar me kan begynna å snakka med menneske som ikkje ein gong har dei grunnleggjande føresetnadene som me har. Om at livet er heilagt, og så vidare.

Me må starta der folk er, sjølv om målet alltid er å få folk til å tenkja ting i gjennom på nytt. Så før me skal prøva å få folk til å tenkja på eit teologisk konsept, kanskje det er bra å rettleia dei til å tenkja på kva det vil seia å vera skapt i Guds bilete. Før me introduserer dei til konseptet om den treeinige Gud, få dei til å vurdera muligheiten for at Gud faktisk finst. Og før dei skal akseptera Kristus, slik han vart forklart av kyrkjekonsila, kvifor ikkje forkynna Kristus krossfesta, og kva det kan bety for nokon i deira liv, når dei tenkjer på sitt eige liv, sin eigen død, si eiga liding.

Mykje av dette kokar ned til liding, gjer det ikkje? Folk har det vondt. Eg kjem til å tenkja på dei flotte orda av St.Philo av Alexandria: «Ver snill mot alle du møter. For alle kjempar ein voldsom kamp». Alle kjempar ein kamp i seg sjølv, alle slit og har det vondt. Så igjen kjem me tilbake til det bibelverset som seier at me skal vera audmjuke og visa age når me forkynner.

Me må tenkja på kor mykje skade som har vorte gjort av andre kristne, stundom også av ortodokse kristne. Til biletet folk har av kva religion er, og kva kristendom er. Korleis påverkar dette vår forkynning? Av og til hender det at me prøver å forklara trua vår til folk som har vorte misbrukt av kyrkja. Og det innkluderer seksuelt misbruk. Det inkluderer også det du kan kalla teologisk misbruk. Folk som har vorte truga med ein Gud som skal straffa dei med fysisk helveteseld viss dei ikkje oppfører seg og trur. Eller folk som har vorte fortalt at dei vil verta bannlyst frå kyrkjefellesskapet viss dei stemde på feil politikar. Eller folk som har vorte fortalt at dei måtte forbli gift med ektemennene sine, sjølv om ektemennene slo dei. Eller folk som har vorte fortalt av biskopen at dei måtte halda ut med presten som hadde misbrukt sonen deira i sakristiet. Eller folk som har vorte oppdregne i den ortodokse trua og vorte skremt til vantru av skandalar dei har møtt på her. Eller folk som vart sjokkert av misjonærar som kom til deira besteforeldre i Afrika og snudde all den eksisterande kulturen på hovudet, jamvel språket. Så det er mange folk der ute som er bitre på religiøse menneske, og spesifikt mot kristne. Dette er ein av grunnane til den oppblomstringa av bøker som argumenterer for ein rasjonell ateisme, som snakkar om kor skadeleg religionen har vore for menneske. Ein tenkjer på Richard Dawkins «The God Delusion», eller Christopher Hitchens bok med den utrulege tittelen: «Gud er ikkje stor. Korleis religion forgiftar alt».

Poenget er ikkje at me skal verta unnskyldande kristne, som seier, eg beklager at eg er ein medlem av denne forferdelege, misbrukande trua. Poenget er at me må innsjå at me forkynner til folk som er såra. Og me må fortella til dei, kanskje etter at me har lytta ein heil del, at det som misbrukte dei var ikkje Kristendommen. Det var ikkje evangeliet. Det som utnytta dei, eller truga dei var ikkje det kristne evangeliet. Det er mogeleg at det dei forkastar i religionsutøvinga, forkastar dei med god grunn.

Eg var på ein kaffibar for nokre veker sidan. Eg hugsar ikkje nett kva religionskrig som var i nyheitsbiletet der og då, som fekk innehavaren av kaffibaren til å seia dette, men han sa: «Syns du ikkje religion er årsaka til all vald og krig?» Eg sa til han: «Nei. Eg trur misbruket av religion er årsaka til mykje av verdas vald og krig.». Det er heller ikkje umogeleg at folk vert fråstøytt av det genuine kristne evangeliet. Som er ein skandale i seg sjølv. Bibelen fortel oss det. Det er ei bitter pille å svelja. Men i mange tilfelle har me med å gjera med folk som har eit stereotypisk bilete av kristendommen. Eit bilete som fortel dei at kristendom er antitesen av glede. At kristendommen er antitesen av kreativitet, av eit fullverdig liv. Og derfor kjem dei ikkje ein gong til å lytta til ein kristen forkynnar med opne øyrer. Deira lyttetid har vorte oppbrukt. I mange tilfelle av folk som hadde heilt feil motivasjon, slik at desse menneska har stengt sine vindaugo.

Situasjonen er slik at me må gjenvinna vår rett til å tala. Me må gjera oss fortent til det, før me kan seia eit einaste ord. Me må visa oss sjølv som lyttande menneske. Som lyttar med respekt, kjærleik, med realisme. Me må demonstrera til folk at me faktisk høyrer spørsmåla slik dei vert stilt. At me er berørt av den same smerta som folk som er desillusjonert av religion. Og visa folk at me er i kontakt med noverande vitskap og kultur. Me må vera i denne verda. Sjølv om vår fundamentale bodskap vil visa at me ikkje er av denne verda. Me må visa som Jesus gjorde, at me er i denne verda. Slik som Kristus tok på seg den falne røyndomen av menneskeleg, forgjengeleg liv, i ei bestemt tid og stad – i midtausten – det jødiske livet han tok på seg. Me må på same måte vera borgarar i vår eigen kultur. Det er sjølvsagt ein vanskeleg balanse. Det er ulike måtar å vera «i denne verda, men ikkje av denne verda», og ein må respektera begge dei to polane. I dag snakkar eg mest om kva det vil seia å vera i denne verda.

Dette er også ein føresetnad for kristen apologetikk. Korleis dette vert gjort vil skje ulikt for ulike menneske. Også for ulike publikum. Det minner oss på at me må lytta til dei me skal snakka til. Me treng ei mengd ulike stemmer til å spreia evangeliet. Det må vera ei mengd tilnærmingar til det. Me som kristne apologetar må arbeida saman for å oppfylla Paulus sine ord: For dei alle har eg vorte alt, for i alle fall å frelsa nokre.»

Fleire podcastar frå denne manne kan høyrast her:

Jens Thoresen, ein utmerka mann på mange måtar, og eg har eit ordskifte på gang om skrifta og tradisjonen. Hans innlegg kan lesast her, og mitt svar lyder så:

Hei, Jens. Det er fleire ting eg finn som er skeivt i di framstilling.

Du skriv at kyrkja ikkje har andre røter enn Guds ord i Bibelen. Men faktum er at kyrkja eksisterte i 30 år før eit einaste av bøkene i NT vart skrive. Var ho då rotlaus? Nei, for kyrkja har sine røter i Jesus som ikkje skreiv ei einaste bok. Det var den kyrkjelege tradisjonen som gav oss NT, ikkje omvendt.

Eg syns nesten det er noko hovmodig over nokon som seier: «Takk for at du har gitt meg det nye testamentet. No skal eg fortelja deg kva boka tyder». Å tru at eg forstår betre kva Bibelen tyder, enn det samla vitnesbyrdet til den udelte kyrkja er eit kjempeproblem.

Viss ein trur at alle enkeltindivid heilt utan vidare kan skjøna alt som står i Bibelen på eiga hand, så trur ein feil. Då skulle den etiopiske hoffmannen ikkje ha tronge hjelp heller? Viss ein ikkje trur på tradisjonen si forståing av kva skrifta tyder, vert alternativet at mi forståing av Bibelen er den rette. Men då må eg jo starta ei konkurrerande kyrkje. Dette er protestantismens store problem, som ikkje har gjort rørsla til eit kyrkjesamfunn, men til 20.000.

Det skal vedgåast at Luther reagerte rettmessig mot ein heil del ting, men på fruktene skal treet kjennast. Reformasjonen endte opp i ein blodig krig, og det lutherske Tyskland var langt frå noko paradis. Han kasta også ut fleire ting med badevatnet, som alltid hadde vore der. I tillegg; kor trufast var han eigentleg mot si eiga parole: «Tilbake til Bibelen»? Han ville helst fjerna Jakobsbrev frå nye testamentet, då dette ikkje passa inn i hans private tolking av evangeliet.

For det er berre halve biletet at me vert frelst av tru og nåde. Me vert også frelst ved gjerningar. At me vert frelst av båe desse tinga er dei fyrste kristne samstemte om, kyrkjekonsila, og alle dei historiske kyrkjesamfunna. Å tru at me vert frelste av nåde åleine er eit stjerne-eksempel på kva som skjer når ein skal forma ein ny teologi etter privat openberring, slik Martin Luther gjorde. Ein må ignorera eller bortforklara ei røys av bibelvers for å få det til å gå i hop:

Matt 7:21
21 Ikkje kvar ein som seier til meg: Herre, Herre! skal koma inn i himmelriket, men den som gjer det Far min i himmelen vil.
Matt 24:13
13 Men den som held ut til enden, han skal verta frelst!
Joh 5:29
29 Dei som har gjort godt, for å stå opp til livet, men dei som har gjort vondt, for å stå opp til dom.
Op 22:12
12 Sjå, eg kjem snart, og mi løn er med meg, for å gje kvar og ein att etter som gjerningane hans er.
1Tim 4:16
16 Gjev akt på deg sjølv og på læra! Hald fram med det. For når du det gjer, skal du frelsa både deg sjølv og dei som høyrer deg.
Jak 2:24
24 De ser at eit menneske vert rettferdiggjort ved gjerningar, og ikkje berre av tru.

Samtidig må ein ikkje gløyma bibelvers som dette:
Ef 2:8f
8 For av nåde er de frelste, ved tru. Og dette er ikkje av dykk sjølve, det er Guds gåve.
9 Det er ikkje av gjerningar, så ingen skal rosa seg.

Problemet oppstår når ein vektlegger berre ein av desse tinga, som Luther gjorde. Dermed forsvinn også problemet med sjølvrettferd: me vert frelst av nåde OG eigne gode gjerningar. Eg bør også nevna at den gruppa dei fyrste kristne kjempa hardast mot – gnostikarane – var dei som lærte «frelse ved nåde åleine».

Til sist vil eg påpeika at i den austleg-ortodokse kyrkja fann det aldri stad nokon reformasjon. Dei kom ikkje med nye lærer som gjekk på tvers av oldkyrkja, men vidareførte det som hadde vore den universelle læra i dei fyrste 1000 åra av kyrkjehistoria.

“Eg har aldri ått mobiltelefon, bil eller datamaskin…” begynner filmen om Jenny Endresen som flytta frå eit høgstatus-tilvære i rikmannsmiljøet i New York til ein straumlaus gard i Telemark.

Filmen er ein episode i NRK-programmet “Der ingen skulle tru at nokon kunne bu”, og denne spesielle episoden sette sjåar-rekord med 1,2 millionar sjåarar.

Om den rike forstaden ho vaks opp seier ho at dei har millionar av ting som dei ikkje treng, store hus, flotte bilar, hytte på Bahamas, og er dei mest ulukkelege folka på planeten jorda.

Valet om å flytta til ein forlatt fjellgard og leva av det garden kan gi, var eit bevisst verdival for Jenny. Ho seier at før i tida når ho sa til venene sine at me kan ikkje halda fram med å leva slik som me gjer no, med tanke på miljøet og framtida til våre barneborn, berre rista dei på hovudet. Men no når miljøkrisa er eit irreversibelt faktum er det fleire som lyttar.

“Eg trur dei fleste ein eller annan gong i livet har teke til seg den store løgna – som vi har fått inn gjennom reklamen og media: At det å kjøpe og forbruke er meir meiningsfylt enn å skape med sine eigne hender”, seier Jenny. På garden lagar ho og mannen alt sjølv og er sjølvforsynte, enten det gjeld såpe, medisin (urter), talgljos, klede eller mat. Dei har også ein ergosykkel som er kobla til vaskemaskina.

Dette vart berre smakebitar, de får sjå filmen sjølv. Han kan lastast ned her, eller streamast her.

Av Jens Bjørneboe

Israel og araberstatene – et åpent brev til norsk, radikal ungdom

Det dreier seg i den nåværende, imperialistiske kapitalisme ikke lenger om undertrykkelse og utbytning av jordens fattige, – men om en økonomi som ikke kan eksistere uten krig. Bare krigen i Midtøsten innbrakte norsk skipsfart de milliarder som måtte til for å redde budsjettåret 1967.

Noe-kapitalismen ernærer seg ikke av utbytning, men av likplyndring i ordets direkte betydning. Dette er mitt politiske syn. Jeg ser intet håp fra vestlig hold. Sosialismen – det nåværende alternativ til likplyndringen – har spilt fallitt: ikke ett sosialistisk land i verden tillater sine innbyggere bevegelses-, ytrings- og informasjonsfrihet. Mine russiske kolleger sitter i fengsel. Utviklingen går i en klar reaksjonær retning. Jeg ser ikke mer håp for fremtiden i Kreml enn i Pentagon.

Jeg skriver dette i dyp fortvilelse, men likevel i den overbevisning at det går an å leve uten håp, – man kan leve uten å lukke øynene for virkeligheten.

Krigen i Midtøsten gjør enhver unnskyldning umulig: Moskva forsøker å hjelpe araberstatene til å oppfylle deres klart uttalte program: å utrydde restene av det jødiske folk. Gang etter gang er programmet blitt uttalt: drep jødene, utslett Israel! – Selv den mest elementære innsikt i Midtøsten-krigen gir visshet om at det arabiske program ikke er en spøk, men smakløst, åndssvakt alvor. En arabisk seier over Israel ville medføre de samme massakrer som Hitlers massemord for 30 år siden. Etter en arabisk seier ville ikke et spedbarn, ikke et foster i mors liv, ikke ett menneske, bli spart for de velkjente arabiske henrettelsesmetoder. De tyske gassovner ville være de rene velferdsklinikker i sammenligning med den arabiske fremgangsmåte. Selv USAs napalmsteking av barn i Vietnam ville blekne i sammenligning. Araberstatene representerer i dag de mest reaksjonære, mest fremskrittsfiendtlige krefter på jorden: oljesjeikenes og olje-dollarmillardærenes land er i dag de største markeder for slavehandelen som finnes. Statsoverhodene er medlemmer av FN, de har underskrevet alle de chartrer og menneskerettighetserklæringer som finnes, men deres status-symboler er ikke lenger Mercedes’er og Cadillac’er: det er antall slaver, som i Afrika dyrkes på barnefarmer, samles hos den snille Haile Selasse i Etiopia, og eksporteres videre til Midtøsten og det demokratiske India. Jeg henviser blant annet til norske misjonærers gjentatte ytringer i norsk TV. Den moderne arabers livkilde er olje.

Det neste punkt i Midtøstens betydning er det militærpolitiske: innflytelse over Midtøsten er avgjørende for stormaktenes kamp. I denne imperialistiske maktkamp deltar Sovjetunionen i samme grad som USA og tidligere England og Frankrike. Denne kamp om makten over Midtøsten er det man i Moskva kaller hjelp til undertrykkede folk, imperialismens offere. Offerne er mine politiske meningsfellers “oppfatning” av Midtøstens situasjon. Jeg er dypt skamfull over å høre venstre-radikalere prise den halv-idiotiske Nassers krigsgale politikk. Bare bruddstykker av Nassers ytringer strekker til som bevis på at man ikke bare har med åndssvak militarist, men også med en bevisst forræder mot sosialismen å gjøre.

Før krigen i Midtøsten brøt ut, brakte norsk TV en (eller flere) sendinger fra gatelivet i araberstatene, fremfor alt fra Egypt. Det var samtaler med engelsktalende arabere, og det var lyder av hylene, av blindt opphissede, uvitende, nasjonalistiske menneskemasser: “Vi vil ha krig!” – “Vi vil utslette Israel!” – “Vi ønsker krig, vi trenger krig!”

Tegninger og tekster fra arabisk presse er verre: De viser en hatpropaganda, en voldsmentalitet, et stupid jødehat, en “antisemittisme” (araberne er jo selv semitter!) som bare munner ut i en eneste tanke: massakrér jødene! Den arabisk-egyptiske propaganda ligger på et intellektuelt nivå, som man antakelig må gå til Sydstatenes Ku-Klux-Klan for å finne maken til.

U Thant ble som man vil huske i Egypt mottatt med folkemassens hyl: Vi vil ha krig! Vi vil ha krig!

De fikk sin krig. (Hvis man vil vite hvordan det ville ha gått, hvis krigen var blitt vunnet av oljemillionærene og slavehandlerne, da bør man anmode den israelske ambassade om et eksemplar av “A Selection of Cartoons from the Arab Press”.)

Som alltid rammet krigen de uskyldige barn, kvinner, gamle syke, krøplinger og alle de infantile soldater som alltid er lydige mot sine militære foresatte, inntil død, lemlestelse og utslettelse. Det er en av våre sørgelige plikter å hjelpe disse uskyldige offere, fordi deres egne mange-millionærer og Nassere ikke vil gjøre det selv.

Jeg er ingen olding ennå, og slik som verden ser ut, vil jeg håpe at jeg slipper å bli det. Men jeg er gammel nok til å huske et par ting som jeg ikke engang glemmer når jeg sover. Min egen årgang, 1920, tilhører de årganger, som virkelig falt i krigen.

Jeg var i Nazi-Tyskland både før og under krigsutbruddet i 1939. Jeg har hørt hylet fra tyske borgere: Vi vil ha krig! Vi trenger en ny krig! Drep jødene! Slakt jødene! – Jeg har sett de samme tegninger i Julius Streichers organ “Der Stürmer”. Det begynte like etter Hitlers maktovertakelse, og det dannede Europa trodde det ikke. Vi fikk se at det stemte: tyskerne fikk sin krig, Hitler, Streicher og besteborgerne vant i første omgang krigen, og man fikk se hva de hadde ment: nemlig hvert ord de hadde sagt.

Dessverre husker jeg mer. Jeg husker Moskva-prosessene. Jeg husker at Sovjetunionen under sin allianse med Hitler utleverte et ukjent antall tyske kommunister og jøder til masseutryddelse og gassovner, til tortur og massakrer. Veien fra Karraganda til Belsen og Buchenwald gikk i rett linsje. Jeg kjenner et par mennesker som gikk den veien.
Og de vestlige venstre-radikalere plapret lydig etter Moskva. De var lydige under Moskva-prosessene, de var lydige under Hitler-alliansen. Denne bikkje-lydigheten – helt fra 20-tallet av – var den holdning som moralsk ødela venstre-radikalismen, – for årtier og årtier fremover.

Under Hitler-herredømmet ble jødene forrådt av England. Hitler var villig til å slippe dem ut – alle som en. England hadde i årene før krigen “intet sted å gjøre av dem.” Fullastede emigrantskip ble sendt tilbake fra “Palestina”, som det den gang het, – tilbake til Hitler som løste “problemet” på sin måte. Skip lå på havnen utenfor Palestinas kyst, uten at emigrantene ble sluppet i land, de lå der til de råtnet, – på samme måte som rumenske jøder ble henrettet ved å kjøres omkring i fullstappede godsvogner på jernbanen inntil det ikke kom flere lyder ut av vognene. Flyktninger ble tilbakevist til Hitler fra en rekke andre land. De hadde ikke “papirene” i orden.

I hele Churchills (nobelprisbelønnede) krigshistorie blir ikke jødemassakrene nevnt med ett eneste ord. Etter dette liker jeg ikke Nobel-prisen lenger.

Jødene ble den gang forrådt av alle, like grundig som de er blitt av Sovjet i Midtøsten i dag.

De ble massakrert i mellom 5 og 6 millioner. Dere som er unge nå: Mener dere at vi som husker det, skal late som om vi har glemt det? Skal vi lyve! Bare få år etter millionmassakrene i Tyskland-Polen, begynte den Sovjet-russiske antisemittisme å gjøre seg gjeldende, samtidig med at det viste seg at de russiske militærinteresser i Midtøsten var truet av en livskraftig, jødisk stat. Israel står den dag i dag i veien for den russiske militærstrategi, kontrollen over et av verdens viktigste strategiske punkter, samt oljekildene.

Slik som Sovjet sluttet seg til Hitler, da det passet, slik har Nasser og Sovjet i dag sluttet seg til kong Hussein, oljemilliardærene, og slavehandlerne.

Vi så det, og vi husker det. Det er vår oppgave å huske.

Det egyptiske hyl har jeg hørt før, på et annet tungemål. De bloddryppende avistegningene av slaktede jøder har jeg sett før, i et land som ligger nærmere enn araberstatene.

Forræderiet mot Israel blir gjentatt time for time. Ved hver tale i FN, ved hvert fredstelegram, ved hver tale i Pentagon og ved hver moralpreken i Kreml.

Men denne gang lar restene av dette folket seg ikke slakte som lam på alteret. De er organiserte, og de har våpen. Uten dette ville de bli massakrert på ny, – denne gang definitivt.

Jeg tror ikke på Vesten. Jeg tror ikke på Østen. Jeg tror ikke på FN. Jeg tror ikke på UNESCO. Jeg tror bare på hva jeg vet selv, og det er ikke til å bli særlig glad av.

I det hele fins bare ett eneste, stort og flammende lyspunkt: Nassers olje brenner! Jeg gratulerer Israel.

Nasser brukte i en tale nylig uttrykket “vår seierrike hær”. Noen dager etter et nederlag som savner historisk motstykke. Det vise hans nivå som tenker. Hans nivå som sosialist.

Til de unge, radikale i dag har jeg en bønn: Vær ikke så lydige! Vær mistenksomme! Vær ulydige! De som vil “lede” dere, de lyver!

Eg har vorte utfordra av medbergensar Torgils til å fortelja sju ting om meg sjølv som du ikkje veit. Det er vel usportsleg å ikkje stilla opp!

- Då eg var på klassetur til Oslo i 6. klasse fekk eg Kristin Halvorsen til å le ved å kollidera med ho i trappa på stortinget. Det var ein veldig mjuk kollisjon.

- Eg har snakka nedsetjande om Trond Giske på landsdekkjande TV. Det var dagen etter valet, og Giske var utnevnt til kulturminister. Han kom frå stillinga som utdanningsminister (der han etter mitt syn hadde gjort mykje gale og øydeleggjande). Til Tv2-nyheitene sa eg: «Det er bra dei han plasserte han ein plass der han kan få gjort minst mogeleg skade».

- Ein av mine tipp, tipp, tipp… oldefedre var Christian kvart av Danmark-Noreg, noko som gjer at eg var 13-menning til Kong Olav.

- Då eg var i Israel som 17-åring hadde eg den dårlige idéen å kjøpa ei falsk t-skjorte som var identisk til den som den israelske hæren nyttar. Deretter gjekk eg til den arabiske delen av Jerusalem i ført denne t-skjorta og militærliknande khaki-shorts ved soleglad. Eg kom relativt uskadd frå det, men fekk ein knyttneve i venstre skulder, og vart på eit tidspunkt omringa av palestinske tenåringar som prøvde å framprovosera ein reaksjon. Eg vart også utspurt på flyplassen i Tel-Aviv på veg heim att, fordi eg stadig var iført t-skjorta.

- Då eg var i Egypt vart eg teken med opp på ein kamel ved Kheops-pyramiden av ein beduin. Det dei ikkje hadde fortalt var at eg ikkje fekk sleppa ned att frå kamelen før eg hadde gitt dei det eg hadde av pengar, som uheldigvis var så mykje som 100 dollar. Men eg appellerte til sjeiken, som var storsinna nok til å gi meg 90 dollar tilbake. Resten av pyramide-turen måtte eg opphalda meg i turistbussen med ein skulande beduin på kamel utanfor.

- Jobben eg har no fekk eg ved å oppsøka sjefen sitt hus om kvelden.

- Eg var ein skikkeleg ramepgut som barn. Som 6-åring stal eg og sonen til presten kollekten frå forrige sundag, og brukte det til å leiga ein båt på Ullensvang Hotel. Eg har fortrengt kva som skjedde ettar me vart berga i land på kaia til bestefar min. Ein annan gong på same alderstrinn forårsaka eg og ein kamerat skogbrann i heimbygda.

Eg utfordar Askild og bror min, Hallvard og syster mi, Monika.

Dette er skrive i England, heilt aust i landet, for ikkje mange dagane sidan:

«Den heilage øya Lindisfarne er mørk og forlatt når vinteren er på sitt djupaste. Berre fem personar dukka opp på morgon-gudstenesta i dag tidleg. Me gjekk inn i koret, området der alle dei viktige Guds-tinga står; altaret, Bibelen, ikonet, lysa, blomane. Medan presten ba, kikka eg bakover i kyrkja, der ingen viktige Guds-ting står. Der er feiekostane lagra og alt skrotet. Til mi store overrasking var området omslutta av eit skarpt ljos. Kanskje eit tv-crew førebudde eit opptak? Nei. Var det eit ljos som var spesielt rigga til i samband med ei julekrybbe for barna? Nei igjen. Kva kunne forklaringa vera?

Så høyrte eg at der bak føregjekk ei utleggjing av Bibelen. Det handla om at Jesus ikkje vart født i noko stort religiøst senter, men i ei bakevje. I ein stall i ein eller annan landsby. Den usannsynlege plassen vart overfløymt av ljos. Englar kom. Gud dukka opp der. Men folk flest gjekk glipp av det.

Kor vil Gud dukka opp neste gong, på planeten jorda, tenkte eg. Lyset ved skåpet der me har feiekostar får meg til å tru at Gud kanskje kjem til å dukka opp ein stad der nedturen (den økonomiske? min merknad) får folk til kjenna seg bortgløymte. I eit jordnært hjørne av verda. Vær på utkikk. Lat meg få høyra om det.

Takk. Ray.»

Orda er skrivne av Ray Simpson, som er fastbuande på øya Lindisfarne, og skriv jamleg på bloggen sin (som dessverre har ei dårleg teknisk løysing, slik at det ikkje går an å abonnera på han). Eg var så heldig å få tilbringa ein time åleine med Ray Simpson i 2006, og eit merkeleg møte var det. Han er prest i den anglikanske kyrkja, men fekk løyve frå biskopen sin til å starta ein kommunitet på Lindisfarne. Ray fekk nemleg eit syn frå Gud, der det vart sagt at Gud ynskjer å føra dei mange ulike kristne straumingane tilbake til den store straumen. Gjera dei til eitt igjen.

Ray Simpson har nyleg gitt ut ei bok som eg har lese to gonger baklengs og framlengs, Keltiske veimerker. Han hentar mykje inspirasjon frå dei keltiske kristne som verka i heile England, og brakte evangeliet til mange stader i Europa. Blant anna var det keltiske kristne som fyrst brakte evangeliet hit til Noreg på 800-talet (St. Sunniva m.fl.). Utan sverd i hand.

Dei keltiske kristne hadde eit veldig uanstrengt forhold til det naturlege, så vel som det overnaturlege. At Jesu soningsdød gjorde noko med skaparverket var ein sjølvfylgje for dei. Ray Simpson fortel ofte på bloggen sin om små teikn i naturen og mellom menneske, som uforklarlege ljos og englar. Ein del over-rasjonalistiske kristne i vesten kan læra av den keltiske tradisjonen å forventa det overnaturlege. Då eg intervjua Ray Simpson for Dagen dukka det opp midt i mellom oss ein fantastisk flott og sjeldan sommarfugl, Svalestjert er han kalla. Ray Simpson var sikker i sin sak at det var eit teikn frå Gud. Eit teikn på kva, veit eg ikkje. Men etter å ha lese bok om dei keltiske kristne er eg viss på at det var eit godt teikn.

“Når åndelighet reduseres til stemning og opplevelser, lar helgenene oss ane kraften i evangeliet: den kraft som formår å omforme et menneskeliv og skjenke det en tvingende indre skjønnhet. Og de forlater ikke oss andre bak seg på veien. Helgenene ser på oss og sier: “Om du selv vil, gjør det du ser meg gjøre.”"

- Peter Halldorf, Duften av de hellige, s. 97